Xu Hướng 11/2022 # Giáo Án Ngữ Văn 10 Tiết 37: Đọc Văn Tỏ Lòng ( Thuật Hoài ) Phạm Ngũ Lão / 2023 # Top 13 View | Kovit.edu.vn

Xu Hướng 11/2022 # Giáo Án Ngữ Văn 10 Tiết 37: Đọc Văn Tỏ Lòng ( Thuật Hoài ) Phạm Ngũ Lão / 2023 # Top 13 View

Bạn đang xem bài viết Giáo Án Ngữ Văn 10 Tiết 37: Đọc Văn Tỏ Lòng ( Thuật Hoài ) Phạm Ngũ Lão / 2023 được cập nhật mới nhất trên website Kovit.edu.vn. Hy vọng những thông tin mà chúng tôi đã chia sẻ là hữu ích với bạn. Nếu nội dung hay, ý nghĩa bạn hãy chia sẻ với bạn bè của mình và luôn theo dõi, ủng hộ chúng tôi để cập nhật những thông tin mới nhất.

Phân môn:Đọc văn Tiết 37 Soạn : 12/10/10 TOÛ LOØNG ( Thuaät Hoaøi ) Phaïm Nguõ Laõo I.MUÏC TIEÂU BAØI HOÏC 1.Kiến thức : – Vẻ đẹp của con người thời Trần với tầm vóc , tư thế , lí tưởng cao cả, vẻ đẹp của thời đại với khí thế hào hùng, tinh thần quyết chiến thắng – hình ảnh kì vĩ, ngôn ngữ hàm súc , giàu tính biểu cảm 2. Kĩ năng – Đọc hiểu một bài thơ Đường luật 3. Tư tưởng : -Hieåu ñöôïc lí töôûng cao caû vaø khí phaùch anh huøng cuûa taùc giaû – moät vò töôùng gioûi thôøi Traàn. – Thaáy ñöôïc nhöõng hình aûnh coù söùc dieãn taû maïnh meõ cuûa baøi thô. II. II. PHÖÔNG TIEÄN THÖÏC HIEÄN GV : SGK, SGV , Thieát keá baøi hoïc HS : SGK, SGV, Đọc bài thơ và soạn bài III.TIẾN TRÌNH DẠY HỌC 1. Kiểm tra bài cũ: 3p Bài: “PHONG CÁCH NGÔN NGỮ SINH HOẠT” Yêu cầu: – Thế nào là ngôn ngữ sinh hoạt? – Tìm 2 ví duï veà phong caùch ngoân ngöõ sinh hoaït vaø phaân tích nhöõng ñaëc tröng cuûa phong caùch ngoân ngöõ naøy. 2. Bài mới: 2p Lời vào bài: Giới thiệu: Như trong bài “Khái quát văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX” đã giới thiệu, thơ văn thời Trần của các vua quan tướng sĩ đều phản ánh “Hào khí Đông A”. Trong đó, ta phải kể đến là bài thơ “Thuật hoài” của Phạm Ngũ Lão. Bài thơ là lời tâm sự để bày tỏ ý chí và niềm tự hào dân tộc. Vậy ý chí và niềm tự hào được thể hiện ra sao? Đó là nội dung của bài thơ chúng ta cần tìm hiểu hôm nay. 3.Tổ chức dạy học :40p Hoaït ñoäng cuûa GV vaø HS Yeâu caàu caàn ñaït HOẠT ĐỘNG 1: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chung về văn bản. Mục tiêu Hiểu biết về phạm Ngũ lão Hiểu về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm Cảm hứng sáng tác Tổ chức dạy học – Thao tác 1: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về tác giả. – GV: Gọi học sinh đọc phần “Tiểu dẫn” của sách giáo khoa trang 115. – HS: Đọc to, rõ. * Kết quả : –GV chốt lại những ý chính về Phạm Ngũ Lão: Giôùi thieäu vaøi neùt veà Phaïm Nguõ Laõo – Sinh naêm 1255 maát 1320, ngöôøi laøng Phuø Uûng huyeän Ñöôøng Haøo nay laø huyeän Aân Thi, tænh Höng Yeân thuoäc taàng lôùp bình daân. Oâng ñöôïc Traàn Quoác Tuaán tin duøng, tröôùc laø gia khaùch – khaùch trong nhaø, sau ñöôïc Traàn Quoác Tuaán gaû con gaùi nuoâi cho. – Oâng coù nhieàu coâng lao trong cuoäc khaùng chieán choáng quaân Nguyeân, laøm ñeán chöùc Ñieän Suùy vaø phong töôùc quan noäi haàu. Laø moät voõ töôùng nhöng oâng thích ñoïc saùch, ngaâm thô, ñöôïc ca ngôïi laø vaên voõ toøan taøi. – Taùc phaåm coøn laïi laø hai baøi thô : “Toû loøng” vaø “Vieáng thöôïng töôùng quoác coâng Höng Ñaïo Ñaïi Vöông”. (SGK) – HS ghi nhận – Thao tác 2: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về tác phẩm. – GV: Em hãy nhắc lại những tác phẩm mà Phạm Ngũ Lão còn để lại? chốt lại những ý chính về những tác phẩm – HS: Trả lời. * Kết quả : – GV chốt ý : bài + Tỏ lòng (Thuật hoài). + Viếng Thượng Tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương (Vãn Thượng Tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương) – HS ghi nhận * Gv thuyết giảng – Giaûi nghóa caùc töø khoù Nhaän xeùt caùch dòch nghóa giöõa phaàn phieân aâm vaø dòch nghóa – Caùch dòch nghóa raát thoùat. Song coù hai ñieàu caàn löu yù: + Caâu 1: Nguyeân taùc laø Hoøanh saùc (caép ngang ngoïn giaùo) dòch laø caàm ngang ngoïn giaùo khoâng maïnh. Baûn dòch thô laø muùa giaùo caøng khoâng maïnh. Muùa giaùo laø chôø giaëc tôùi ñeå ñoùn ñòch, maát theá maïnh cuûa söï chuû ñoäng. + “Tam quaân tì hoå khí thoân möu”. “Khí thoân ngöu” dòch laø “nuoát troâi traâu”. Dòch nhö vaäy khoâng sai. Ba quaân söùc maïnh nhö hoå baùo nuoát troâi traâu. Coøn coù moät caùch dòch khaùc laø “Ba quaân huøng saùt khí aùt sao Ngöu”. + Choïn caùch dòch naøo cuõng ñuùng, khoâng chúng tôi dòch laø “aùt sao Ngöu” muoán dieãn ñaït ba quaân söùc maïnh nhö hoå baùo, söùc maïnh xung thieân laøm aùt caû sao Ngö. Hieåu nhö vaäy vöøa maïnh meõ vöøa khoûe khoaén, vöøa giaøu yeáu toá thaåm myõ. – HS lắng nghe , chú ý để đọc hiểu Hoạt động 2: Hướng dẫn đọc hiểu bài Mục tiêu : Hiểu giá trị nội dung và tư tưởng của bài thơ Hình ảnh người trai đời Trần Khát vọng lập chiến công – chí khí người anh hùng Tổ chức dạy học – Thao tác 1: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu Hình tượng con người thời Trần – GV: Gọi học sinh đọc lại hai câu thơ đầu cả phần phiên âm và dịch nghĩa, dịch thơ? – GV định hướng cho học sinh tìm hiểu câu thơ thứ nhất. Em hiểu như thế nào về nghĩa của từ “Hoành sóc” trong câu thơ đầu tiên? – Hai caâu thô ñaàu ñaõ theå hieän khí phaùch anh huøng cuûa vò töôùng vaø quaân ñoäi nhaø Traàn nhö theá naøo? – HS: Đọc diễn cảm. * Kết quả : – GV dịnh hướng – HS theo dõi ghi nhận Thao tác 2: tìm hiểu hai câu cuối GV yêu cầu HS đọc hai câu cuối và nêu câu hỏi : – Hai caâu thô cuoái giuùp em hieåu theá naøo veà coâng danh maø ngöôøi nam nhi phaûi traû? Lí töôûng coâng danh mang noäi dung gì? – HS thực hiện * Kết quả : – GV định hướng – HS ghi nhận * Kết luận : – GV giảng + bình : -Theo tinh thaàn chung cuûa nho giaùo, laäp coâng ñeå laïi söï nghieäp, laäp danh ñeå laïi tieáng thôm (phaûi coù danh gì vôùi nuùi soâng – Nguyeãn Coâng Tröù). Coâng danh nhö moät moùn nôï maø trang nam nhi thôøi phong kieán phaûi traû. Coâng danh ñaõ trôû thaønh lyù töôûng. Vôùi Phaïm Nguõ Laõo lyù töôõng coâng danh mang noäi dung tieán boä. Noù khoâng ñoân thuaàn laäp coâng ñeå haønh danh maø noù laø moùn nôï trang nam nhi phaûi traû. Lyù töôûng coâng danh ñaõ trôû thaønh hoaøi baõo, khaùt voïng cuûa keû laøm trai. “Coâng danh vuõ haàu” “Coâng danh nam töû coøn vöông nôï” – Hai tieáng “vöông nôï” khaéc saâu ñieàu da dieát trong loøng. Bôûi Phaïm Nguõ Laõo yù thöùc ñöôïc raènh mình chöa traû ñuû moùn nôï aáy. Neáu hai caâu ñaàu laø töï haøo cuûa duõng khí thì hai caâu sau laïi laéng saâu yù thöc traùch nhieäm cuûa moät vò töôùng taøi ba vaø ñöùc ñoä. – Phaïm Nguõ Laõo cho raèng mình chöa traû ñöôïc moùn nôï aáy, chöa laäp ñöôïc coâng danh laø bao. Nhaø thô haï chöõ “theïn”coù nghóa laø hoå theïn. So vôùi cha oâng, mình chöa coù gì ñaùng noi. Khaùt voïng lôùn lao mong muoán laäp nhieàu coâng danh hôn nöõa, nhieàu möu keá, chieán löôïc, taøi ba hôn nöõa. Khaùt voïng aáy laïi raát khieâm nhöôøng. Lôùn lao maø vaãn khieâm nhöôøng vì so saùnh vôùi Vuõ Haàu Löôïng (Gia Caùt Löôïng) moät möu thaàn gioûi duøng binh, duøng ngöôøi coøn laø moät beà toâi cuûa nhaø haùn. Yù chí nam nhi ñeïp bieát bao – Baøi thô theå hieänû khí phaùch vaø hoaøi baõo lôùn lao cuûa moät vò töôùng ñôøi Traàn trong cuoäc khaùng chieán choáng quaân Nguyeân – Thaáy ñöôïc khí theá haøo huøng cuûa caû moät thôøi ñaïi vaø hoaøi baõo lôùn cuûa moät vò töôùng treû tuoåi muoán coù söï nghieäp coâng danh nhö Gia Caùt Löôïng ñeå phoø vua giuùp nöôùc – Ngheä thuaät ngoân töø, bieåu töôïng gaây nhieàu caûm xuùc. -HS lắng nghe và nhập tâm HOẠT ĐỘNG 3:Tổng kết MỤC TIÊU Khắc sâu kiến thức bài học Hiểu và nhớ vấn đề . rút ra giá trị tư tưởng và nghệ thuật bài thơ Học tập phẩm chất kiên cường Tổ chức thực hiện – Thao tác 1:Nghệ thuật – GV: Bài thơ có đặc điểm nổi bật gì về mặt nghệ thuật? – HS: Trả lời. * Kết quả : – GV định hướng – HS ghi nhận – GV khẳng định thêm: + Bài thơ đạt tới độ súc tích cao: chỉ có 4 câu, mỗi câu 7 chữ nhưng diễn tả rất đầy đủ và ấn tượng về cái chí, cái tâm của một người anh hùng. + Ngoài ra, bài thơ còn có những hình ảnh mang đậm chất sử thi: = Con người xuất hiện với tư thế kì vĩ; = Không gian kì vĩ, bao la; = Thời gian cũng kì vĩ, bao la; – Thao tác 2:Nội dung – GV: Còn về mặt nội dung, bài thơ thể hiện điều gì? – HS: Dựa vào phần ghi nhớ của sách giáo khoa để trả lời. GV liên hệ giáo dục kĩ năng: + Học xong bài thơ này, em có ấn tượng gì về vẻ đẹp của con người thời Trần? + Ngày nay, thế hệ trẻ học được gì ở họ? – HS: Phát biểu tự do. * Kết luận : GV định hướng chung HS lắng nghe và nhập tâm I. Tìm hieåu chung Tác giả : SGK + Sinh năm 1255 mất 1320, người làng Phù Ủng – huyện Đường Hào (nay là Ân Thi – Hưng Yên). + Là con rể của Trần Hưng Đạo. + Có nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông. + Thích đọc sách, ngâm thơ và được ngợi ca là người văn võ toàn tài. Vaên baûn a.Thể thơ và bố cục: – Thể thơ: Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật chữ Hán. – Bố cục: + Hai câu đầu: Vẻ đẹp hào hùng của con người thời Trần. + Hai câu sau: Vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách, lí tưởng của tác giả. b. Chủ đề: Chí làm trai với lí tưởng “trung quân ái quốc”. II. Ñoïc – Hieåu 1. Hai caâu thơ đầu : Vóc dáng hùng dũng – Hình ảnh tráng sĩ : – “Hoành sóc giang san kháp kỉ thu” (Múa giáo non sông trải mấy thu) + Hoành sóc: cầm ngang ngọn giáo trấn giữ biên cương. à vẽ lên tư thế hiên ngang, kiên cường, lẫm liệt của người tráng sĩ. + Giang san: đất nước, non sông à không gian rộng lớn, kì vĩ, có tầm vóc vũ trụ. + Kháp kỉ thu: đã trải qua mấy mùa thu, mấy năm rồi à thời gian chiến đấu bảo vệ đất nước, bất chấp mọi hiểm nguy. _ Con người xuất hiện với tư thế, tầm vóc hiên ngang – hào hùng và có hành động lớn lao, kì vĩ. – Hình ảnh ba quân : – “Tam quân tì hổ khí thôn Ngưu.” (Ba quân thế mạnh nuốt trôi trâu) + Tam quân: = nghĩa hẹp: ba đạo quân (tiền quân, trung quân, hậu quân) = nghĩa rộng: chỉ toàn thể quân dân thời Trần. à tượng trưng cho sức mạnh của dân tộc. + Thủ pháp so sánh, ẩn dụ – “tì hổ”: sức mạnh như hổ báo à làm nổi bật khí thế dũng mãnh, hào hùng của quân đội nhà Trần. + Thủ pháp phóng đại – “khí thôn Ngưu”: khí thế hùng dũng át cả sao Ngưu. à khí thế, sức mạnh làm lay chuyển cả đất trời. _ Câu thơ làm nổi bật được sức mạnh, “Hào khí Đông A” của dân tộc và niềm tự hào của tác giả. 2. Khát vọng hào hùng: – “Nam nhi vị liễu công danh trái” (Công danh nam tử còn vương nợ) + “công danh trái”: món nợ công danh, sự nghiệp của kẻ làm trai (công danh nam tử). à công danh và sự nghiệp được coi là món nợ đời cần phải trả của kẻ làm trai + Nam nhi vị liễu: chưa trả xong món nợ công danh của kẻ làm trai. à khát vọng lập công, lập danh để giúp nước, giúp đời. _ Tác giả cho rằng mình chưa trả xong món nợ công danh nên trăn trở và băn khoăn. – “Tu thính nhân gian thuyết Vũ Hầu” (Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu) + Vũ Hầu: Khổng Minh Gia Cát Lượng đời Hán, nổi tiếng tài đức, có công lớn giúp Lưu Bị lập nên giang sơn. + Nỗi thẹn : = vì chưa có tài mưu lược lớn như Vũ Hầu Gia Cát Lượng để cống hiến cho đất nước. = mang nhân cách cao cả: có khát vọng và có ý thức trách nhiệm đối với đất nước. _ Khát vọng phụng sự đất nước và lập công báo quốc. III. TỔNG KẾT: 1. Nghệ thuật: – Ngôn ngữ hàm súc, cô đọng; – Hình ảnh hoành tráng, giàu sức biểu cảm, có tính sử thi. 2. Nội dung: Ghi nhớ – sách giáo khoa Kĩ năng sống: – Lí tưởng sống cao cả 4. CỦNG CỐ :1p – Qua bài học này nắm được: + Nội dung: Vẻ đẹp của con người và thời đại thời Trần qua hình tượng trang nam nhi với lí tưởng và nhân cách lớn lao, sức mạnh và khí thế hào hùng. Đó chính là tinh thần và khí phách của “Hào khí Đông A”. + Nghệ thuật: thơ tỏ chí hàm súc, đầy sức gợi, xây dựng hình tượng nhân vật lớn lao, hoành tráng, mang tầm vóc sử thi. 5. DẶN DÒ:1p – Học thuộc lòng bài thơ (bản phiên âm và bản dịch thơ.) – Soạn bài học tiết kế tiếp: Bài “Cảnh ngày hè” – Nguyễn Trãi.

Soạn Bài Tỏ Lòng (Thuật Hoài) Của Phạm Ngũ Lão / 2023

BÀI LÀM

TIỂU DẪN

Tác giả

Phạm Phũ Lão (1255 – 1320) quê ở Hưng Yên.

Ông có nhiều công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên

Là võ tướng nhưng ông thích đọc sách, ngâm thơ và từng được ngợi ca là người văn võ toàn tài.

Tác phẩm của ông hiện còn hai bài thơ là Tỏ lòng (Thuật Hoài) và Viếng thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương (Văn Thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương).

HƯỚNG DẪN HỌC BÀI

Câu 1.

Điểm khác nhau giữa câu thơ đầu trong nguyên tác chữ Hán (qua phần dịch nghĩa) với câu thơ dịch:

Nguyên tác: “Hoành sóc giang sơn kháp kỉ thu”. Trong câu thơ này, tác giả sử dụng từ “hoành sóc” âm điệu hào hùng, mạnh mẽ. Vừa thể hiện tư thế hiên ngang, kiên cường bất khuất, luôn sẵn sàng, chủ động chiến đấu trong bất kỳ mọi hoàn cảnh nào, vừa làm nổi bật lên ý chí anh hùng cường tráng của người cầm giáo.

Thời gian và không gian trong câu thơ cũng bao hàm ý nghĩa rất rộng. Từ “giang sơn” thể hiện một không gian rộng lớn, bao gồm toàn bộ đất nước và tất cả những gì thuộc về đất nước.

“kháp kỉ thu” – sự vượt trội về thời gian. Thời gian vô hạn. Có nghĩa là con người cầm giáo luôn luôn anh dũng, không bao giờ chịu khuất phục. Con người làm chủ cả không gian và thời gian dù không gian vô biên và thời gian vô hạn.

Câu thơ dịch: “Múa giáo non sông trải mấy thu”. Câu thơ có thể hiện ý nghĩa về tinh thần can đảm của người cầm giáo nhưng từ “múa giáo” chưa đủ mạnh mẽ để bộc lộ hết tinh thần quả cảm, quyết chiến quyết thắng của vị anh hùng mà tác giả muốn hướng tới.

Từ “trải mấy thu” cũng chưa đủ dài và rộng như từ “kháp kỉ thu” trong nguyên tác.

Câu 2.

Sức mạnh của quân đội nhà Trần qua câu thơ: “Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu”:

Câu thơ trên có hai cách hiểu:

Cách hiểu như câu thơ dịch nghĩa: “Ba quân như hổ báo, khí thế hùng dũng nuốt trôi trâu”. Ý chỉ sức mạnh của quân đội nhà Trần vô cùng mạnh mẽ và quyết liệt cả về sức mạnh lẫn ý chí.

Cách hiểu thứ hai: “khí thôn ngưu” là khí thế át sao Ngưu (chỉ chung khí thế át cả sao trời). Nghĩa là quân đội có sức mạnh làm lay chuyển cả trời đất – một sức mạnh vô cùng lớn lao.

Dù hiểu theo cách nào, câu thơ cũng vẫn thể hiện cả ý chí và sức mạnh của quần đội nhà Trần. Sức mạnh ấy luôn hùng dũng và mạnh mẽ.

Câu 3.

Thể hiện chí làm trai theo tinh thần Nho giáo: Lập công (để lại sự nghiệp, lập danh (để lại tiếng thơm).

Chưa hoàn thành nghĩa vụ đối với dân, với nước.

Cả hai nghĩa trên (Đáp án đúng)

Trong văn hóa cổ truyền của xã hội xưa, người con trai chỉ xứng danh là “đấng nam nhi” khi đã lập được chiến công với dân với nước. Vì vậy, trong bài thơ này, tác giả dùng từ “nợ” để vừa thể hiện chí làm trai theo tinh thần Nho giáo, vừa thúc giục bản thân mình và cũng là động viên các trai tráng khác hãy cố gắng phấn đấu để lập công, lập danh hoàn thành nghĩa vụ với dân với nước, để xứng đáng là một “đấng nam nhi” trong thiên hạ.

Câu 4.

Phân tích ý nghĩa của nỗi “thẹn” trong thơ cuối:

Tu thính nhân gian thuyết vũ hầu (Nguyên tác)

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu (Dịch thơ)

Trong câu thơ này, tác giả nhắc đến nhân vật lịch sử nổi tiếng Vũ Hầu Gia Cát Lượng. Người bình thường không thể so sánh với nhân vật này được. Nhưng với ý chí và tài năng của mình, Phạm Ngũ Lão đã hướng mình đến Vũ hầu với nỗi “thẹn” rất xứng đáng.

“Thẹn” vì ông cảm thấy rằng bản thân mình vẫn còn chưa làm được công danh to lớn cho đất nước. Vì thế, khi nhắc đến Vũ hầu, ông cảm thấy mình còn kém cỏi và cần phải phấn đấu hơn.

“Thẹn” – còn là một cách thể hiện nhân cách cao quý của người anh hùng Phạm Ngũ Lão. Ông vươn mình đến với những bậc thánh hiền trong lịch sử. Và ông cũng tự nhắc nhở bản thân cố gắng hơn nữa để giúp dân, giúp nước.

Câu 5.

Qua những lời thơ tỏ lòng, em thấy hình ảnh trang nam nhi thời Trần mang vẻ đẹp rất hào hùng, anh dũng và lẫm liệt.

Vẻ đẹp ấy được thể hiện về mọi mặt: ý chí, khí phách và tư thế. Tất cả đều được tác giả thể hiện qua những từ ngữ gợi hình, gợi cảm rất sâu sắc và nghệ thuật.

Không những thế, hình ảnh trang nam nhi thời Trần còn là một tấm gương sáng cho thế hệ sau noi theo. Đó là tấm gương về ý chí sẵn sàng chiến đấu, sẵn sàng hi sinh trong mọi hoàn cảnh, mọi lúc, mọi nơi; là tấm gương về ý chí quyết tâm xây dựng đất nước ngày một giàu mạnh.

Mỗi người trong chúng ta hãy tự xây cho mình một lý tưởng sống, một ước mơ cao đẹp giúp ích cho đời.

Nghị Luận Bài Thơ Thuật Hoài (Tỏ Lòng) Của Phạm Ngũ Lão / 2023

Phạm Ngũ Lão (1255 – 1320), người làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, là một trong những vị tướng đời nhà Trần. Ông xuất thân từ tầng lớp bình dân song ông lại là người có chí lớn, tài cao và trở thành tùy tướng bên cạnh Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.

Tam quân tì hổ khí thôn ngưu. Nam nhi vị liễu công danh trải, Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu. Dịch thơ tiếng Việt: Múa giáo non sông trải mấy thu, Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu. Công danh nam tử còn vương nợ, Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu. (Bùi Văn Nguyên dịch)

Mở đầu bài thơ là những hình tượng các tướng sĩ thời Trần, hai câu sau là “nỗi lòng” của tác gia. Ông sử dụng những từ ngữ gợi hình ảnh tráng lệ với âm hưởng hào hùng, sảng khoái phong thái mạnh mẽ của tướng sĩ: Hoàng sóc giang san kháp kỉ thu

Tam quân tì hổ khí thôn ngưu

Câu thơ có hai hình ảnh rõ nét: một là hình ảnh tráng sĩ và hai là hình ảnh ba quân đại diện cho nhân dân, dân tộc ta thời bấy giờ. Người tráng sĩ hiện lên trong hành động cắp ngang ngọn giáo với mục đích giữ gìn non sông đất. Tư thế cầm ngang ngọn giáo “hoành sóc” ở tư thế chiến đấu vô cùng hiên ngang, dũng mãnh. Mở đầu bài thơ ông chọn câu từ “Hoàng sóc giang sơn kháp kỷ thu” đó không phải là sự ngẫu nhiên mà có sự sắp xếp để miêu tả sống động, chân thực nhất hình tượng kỳ vĩ, tráng lệ, vừa mang tầm vóc về không gian lại vừa mang kích thước thời gian chiều dài lịch sử (kháp kỷ thu). Câu thơ mang những nét của tư thế người chiến sĩ thuở “bình Nguyên” ra trận hiên ngang, hào hùng như các dũng sĩ trong huyền thoại. Chúng ta nhận thấy chủ nghĩa yêu nước của tác giả được biểu hiện qua vần thơ cổ kính trang nghiêm: cầm ngang ngọn giáo, xông pha trận mạc suốt mấy mùa thu để bảo vệ đất nước đem đến cuộc sống bình yên cho dân.

Chắc hẳn trong mỗi người chúng ta vẫn còn nhớ về đội quân “Sát Thát” vô cùng đông đảo, khí thế hào hùng trùng điệp (ba quân) với sức mạnh phi thường, mạnh như hổ báo (tỳ hổ) quyết đánh tan mọi kẻ thù xâm lược non sông. Người dũng sĩ ấy khi vào trận thì khí thế ào ào vừa nhanh vừa mạnh. Cũng bởi thế không một thế lực nào, kẻ thù nào có thể ngăn cản nổi. “Khí thôn Ngưu” có ý nghĩa là khí thế của người tráng chí ấy nuốt cả sao Ngưu, lấn át, làm mờ cả sao Ngưu trên bầu trời. Theo Bùi Văn Nguyên dịch thì khí thế của “ba quân thế mạnh nuốt trôi trâu”. Với việc sử dụng sáng tạo biện pháp tu từ thậm xưng khắc họa người dũng sĩ mang tầm vóc to lớn, tư thế hoành tráng, hiên ngang trước vũ trụ: “Tam quân tì hổ khí thôn Ngưu”. Vì thế con người vũ trụ gắn với con người trách nhiệm, con người ý thức, bổn phận, con người hành động, đó chính là những biểu hiện của con người cộng đồng, con người xả thân vì đất nước. Hình ảnh ẩn dụ so sánh: “Tam quân tì hổ…” trong thơ Phạm Ngũ Lão rất độc đáo, không chỉ có sức biểu hiện sâu sắc sức mạnh vô địch của đội quân “Sát Thát” đánh đâu thắng đấy, nó còn khơi nguồn cảm hứng trong nền văn học dân tộc.

Bút pháp miêu tả, so sánh, phóng đại, phép đối hài hoà, giọng thơ hào hùng, sôi nổi tạo ra cách nói hấp dẫn và ấn tượng. Hình ảnh tráng sĩ còn có tính chất cụ thể, hình ảnh ba quân thì rõ ràng ấn tượng, từ cảm hứng chủ quan và sảng khoái. “Ở đây chủ quan mà lại chân thực, chân thực của ấn tượng chứ không phải chân thực của thị giác. Chân thực ở cái hồn của sự việc chứ không phải ở sự việc cụ thể. Xét cho cùng, chính đó là cái chân thực của thời đại, của đất nước” (Nguyễn Đình Chú). Ở hai câu đầu ta thấy giọng điệu sôi nổi hùng tráng thì đến hai câu cuối lại mang âm hưởng trầm lắng, mang tâm tư của nhà chính trị yêu nước. Điều này phù hợp với sự bộc bạch, tâm sự của chính bản thân bày tỏ nỗi lòng của tác giả. Nói cách khác âm hưởng thơ góp phần thể hiện nỗi lòng của Phạm Ngũ Lão.

Nam nhi vị liễu công danh trái Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu. (Công danh nam tử còn vương nợ Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu).

Hai câu cuối khi đọc lên chúng ta cảm nhận được ngay dòng cảm xúc thay đổi đột ngột từ tinh thần mạnh mẽ, quất cường chuyển sang trữ tình, sâu lắng, được lắng đọng trong tâm hồn chất chứa tâm sự của tác giả. Nó giống như lời mình nói với mình cho nên âm hưởng trở nên thâm trầm, da diết. Vẻ đẹp của người chiến sĩ, nhà quân sự lỗi lạc không chỉ thể hiện ở tư thế, khí phách, tầm vóc, sức mạnh mà thể hiện ở cái ý chí, tâm hồn của người tráng sĩ. Theo Phạm Ngũ Lão chí làm trai thường gắn liền với hai chữ công danh. “Công danh” mà Phạm Ngũ Lão nói đến trong bài thơ là thứ công danh được làm nên bằng máu, sự nghị lực và tài thao lược, bằng tinh thần quả cảm để lập nên chiến công được ghi danh trong sử sách của nhân loại. Đó không phải là thứ “công danh” tầm thường, đậm màu sắc anh hùng cá nhân, công danh được nhân dân công nhận khắc ghi, tôn thờ, nó bất diệt mãi mãi với thời gian, lưu danh muôn thủa giống như các bậc thánh hiền. Hai chữ “công danh” ấy cũng chính là cái nợ, như một gánh nặng mà bất cứ kẻ làm trai nào cũng nguyện trả, nguyện đền bằng xương máu và lòng dũng cảm. Câu thơ cuối “Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu” đã minh chứng cho việc tướng sĩ còn học tập binh thư, rèn luyện cung tên chiến mã, sẵn sàng chiến đấu “Khiến cho người người giỏi như Bàng Mông, nhà nhà đều là Hậu Nghệ có thể bêu được đầu Hốt Tất Liệt ở cửa Khuyết, làm rữa thịt Vân Nam Vương ở Cảo Nhai,…” để Tổ quốc Đại Việt được trường tồn bền vững: “Non sông nghìn thuở vững âu vàng” (Trần Nhân Tông).

Phạm Ngũ Lão “thẹn” chưa có tài mưu lược lớn như Vũ Hầu Gia Cát Lượng đời Hán để trừ giặc, cứu nước. Ông cảm thấy thẹn bởi vì so với các bậc hiền tài trong lịch sử thì ông chưa làm được gì đáng nói. Gia Cát Lượng là quân sư của Lưu Bị, mưu trí tuyệt vời, song điểm làm cho Gia Cát Lượng nổi tiếng là lòng tuyệt đối trung thành với chủ. Chính vì thế ông để câu thơ “luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu” là câu kết của “Thuật hoài” đây thực chất là một lời thề suốt đời tận tụy với chủ tướng Trần Hưng Đạo với nhân dân, chữ “thẹn” còn ý nghĩa thể hiện sự khát vọng, hoài bão phấn đấu, mong muốn sánh với Vũ hầu.

Tóm lại xuyên suốt bài thơ nói về chí làm trai, mang tinh thần, tư tưởng tích cực, gắn với ý thức trách nhiệm, lập công (để lại sự nghiệp), lập danh (để lại tiếng thơm cho đời). Từ quan niên nợ công danh dẫn đến quan niệm lập công danh trở thành lý tưởng sống của trang nam nhi thời phong kiến. Nguyễn Công Trứ đã từng khẳng định:

Đã mang tiếng ở trong trời đất Phải có danh gì với núi sông

Tác giả lấy những tấm gương sáng trong lịch sử làm tấm gương để so sánh, phấn đấu vươn lên xứng đáng là con cháu của gương sáng đó, hơn tất cả lòng tự ái, lòng tự trọng đáng quý ở một đấng nam nhi cần phải có, phải làm được. Là một tùy tướng thân cận của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, Phạm Ngũ Lão luôn sát cánh bên cạnh chủ tướng, xông pha nơi làn tên mũi đạn, ông luôn làm gương cho ba quân tướng sĩ noi theo, Phạm Ngũ Lão đã dồn hết tài năng, tâm huyết để tìm ra cách đánh nhanh nhất, ít hao quân tốn tướng nhằm quét sạch quân xâm lược ra khỏi bờ cõi. Suy nghĩ của Phạm Ngũ Lão rất cụ thể và thiết thực; Ông luôn cho rằng chỉ cần một ngày còn bóng quân thù là nợ công danh của tuổi trẻ với giang sơn xã tắc vẫn chưa trả hết. Mà như vậy là phận sự làm tròn của bề tôi với vua, phận làm con với gia đình tổ tiên, phận làm trai với nhân dân vẫn chưa tròn. Từ cách nghĩ đến cách sống và hành động của Phạm Ngũ Lão rất tích cực, tiến bộ. ông muốn sống xứng đáng với sự tin yêu của nhân dân.

Đây là bài thơ trữ tình bày tỏ tâm trí cùng hoài bão lớn lao của tráng sĩ trong xã hội phong kiến. Bài thơ có ý nghĩa giáo dục rất sâu sắc về nhân sinh quan và lối sống tích cực đặc biệt với thanh niên trong mọi thời đại. Thuật hoài mang đến tinh thần trách nhiệm của người thanh niên đối với đất nước khi có giặc ngoại xâm. Người thanh niên nói chung trong mọi thời đại phải luôn có ý thức, luôn thấy được trách nhiệm cao cả của mình đối với công cuộc bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ sự bình yêu cho nhân dân.

Soạn Bài: Tỏ Lòng (Thuật Hoài) – Ngữ Văn 10 Tập 1 / 2023

I. Tác giả, tác phẩm

1. Tác giả

Phạm Ngũ Lão (các em tham khảo phần giới thiệu tác giả trong SGK Ngữ Văn 10 Tập 1).

2. Tác phẩm

* Hào khí Đông A:

Hào khí Đông A là hào khí đời Trần (chữ Đông và chữ A trong tiếng Hán ghép lại thành chữ Trần). Cụm thuật ngữ này từ lâu đã được dùng để chỉ cái không khí oai hùng, hào sảng của thời Trần (thời kì mà chúng ta có những chiến công lừng lẫy khi cả ba lần đều đánh tan sự xâm lược của giặc Nguyên – Mông).

Hào khí Đông A là chỉ cái khí thế hừng hực của niềm vui chiến thắng, chỉ cái khát khao mang tính thời đại mà ở đó ai ai cũng muốn góp sức dựng xây và dang tay bảo vệ cho sự vững bền mãi mãi của non sông đất nước mình.

Hào khí Đông A từ xã hội đi vào thơ văn trở thành sự kết tinh cho những biểu hiện cao đẹp của lòng yêu nước. Có không ít tác phẩm nổi tiếng mang hơi thở của Hào khí Đông A : Thuật hoài (Tỏ lòng) của Phạm Ngũ Lao, Tụng giá hoàn kinh sư (Phò giá về kinh) của Trần Quang Khải, Hịch tướng sĩ văn của Trần Quốc Tuấn,…

II. Hướng dẫn soạn bài

Câu 1:

* Điểm khác nhau giữa câu thơ đầu trong nguyên tác chữ Hán với câu thơ dịch: Hai từ “Hoành sóc” – cầm ngang ngọn giáo được dịch là “múa giáo” nên chưa sát nghĩa và chưa bộc lộ hết sự hào hùng, tư thế hiên ngang, lẫm liệt, mang tầm vóc của vũ trụ của con người cũng như không gian trong câu “Hoành sóc giang sơn kháp kỉ thu”.

* Trong câu thơ thứ nhất:

Thời gian: kháp kỉ thu

Không gian: giang sơn (đất nước)

Con người: một tráng sĩ đang cầm ngang ngọn giáo

Trong câu thơ đầu này, con ngư­ời xuất hiện trong bối cảnh không gian và thời gian đều rộng lớn. Không gian mở theo chiều rộng của núi sông và mở lên theo chiều cao của sao Ngư­u thăm thẳm. Thời gian không phải đo bằng ngày bằng tháng mà đo bằng năm, không phải mới một năm mà đã mấy năm rồi (Kháp kỉ thu). Con ngư­ời cầm cây tr­ường giáo (cũng đo bằng chiều ngang của non sông), lại đư­ợc đặt trong một không gian, thời gian như­ thế thì thật là kì vĩ. Con ng­ười hiên ngang ấy mang tầm vóc của con ng­ười vũ trụ, non sông, vẻ đẹp ấy được bộc lộ cả bên trong lẫn bên ngoài.

Câu 2:

Câu thơ:

Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu

Câu thơ này có thể hiểu theo 2 cách:

Thứ nhất: thể hiện sức mạnh cùng với ý chí chiến đấu của quân đội nhà Trần, đội quân hùng mạnh như loài hổ báo – những động vật mạnh nhất của rừng xanh và sức mạnh ấy có thể “nuốt trôi trâu”.

Thứ hai: sức mạnh và ý chí chiến đấu của quân đội nhà Trần là vô cùng lớn, sức mạnh ấy có thể át cả sao Ngưu trên bầu trời – sức mạnh của vũ trụ rộng lớn, có thể thay đổi cả giang san đất nước.

Câu 3:

Như chúng ta đã biết, trong thời kỳ này, tư tưởng Nho giáo ảnh hưởng rất lớn đến quan niệm và lối sống của con người, đặc biệt là những đấng nam nhi. Sinh ra trong đời, đấng quân tử luôn mang theo mình một món “nợ tang bồng”. Chừng nào chưa lập được công danh, chưa tạo được tiếng thơm là chưa hoàn thành nghĩa vụ đối với dân, với nước.

Câu 4:

Ý nghĩa của nỗi “thẹn” trong câu thơ cuối:

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu

Nỗi “thẹn” ở đây đã thể hiện vẻ đẹp nhân cách của người anh hùng. Phạm Ngũ Lão là bậc anh hùng của dân tộc, dưới thời Trần ông đã lập rất nhiều chiến công và là đấng quân tử đáng được người đời sau tôn trọng. Nhưng ông vẫn cảm thấy “thẹn” vì chưa có được tài năng mưu lược như Vũ Hầu Gia Cát Lượng để có thể giúp dân cứu nước, “thẹn” vì trí và lực của mình thì có hạn mà nhiệm vụ khôi phục giang sơn, đất nước còn quá bộn bề.

Mặc dù vậy, nhưng nỗi “thẹn” ấy không làm cho hình tượng của Phạm Ngũ Lão nhỏ bé đi mà nó còn khiến người đời thêm hiểu về tấm lòng của ông – luôn muốn được làm những điều tốt đẹp, lớn lao dành cho nhân dân, đất nước.

Câu 5:

Qua bài thơ “Tỏ lòng” cho chúng ta thấy được vẻ đẹp của con người trong thời đại nhà Trần. Hình ảnh con người được đặt ngang với tầm vóc của vũ trũ, mang vẻ lẫm liệt, hào hùng. Họ là những con người luôn hết mình vì dân, vì nước. Mỗi cá nhân đều ý thức tạo nên sức mạnh tập thể, hết mình cống hiến. Chính vì vậy đã tạo nên sức mạnh của thời đại, tạo nên một nhà Trần “bách chiến bách thắng” và hào khí Đông A mà sử sách mãi lưu danh.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, chúng ta học được ở bài thơ cách sống và cách cống hiến cho đời. Để làm được điều đó, ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường, chúng ta cần học tập và không ngừng học hỏi, noi theo các tấm gương anh hùng để giúp đất nước ngày càng phát triển hơn nữa.

5

/

5

(

1

bình chọn

)

Cập nhật thông tin chi tiết về Giáo Án Ngữ Văn 10 Tiết 37: Đọc Văn Tỏ Lòng ( Thuật Hoài ) Phạm Ngũ Lão / 2023 trên website Kovit.edu.vn. Hy vọng nội dung bài viết sẽ đáp ứng được nhu cầu của bạn, chúng tôi sẽ thường xuyên cập nhật mới nội dung để bạn nhận được thông tin nhanh chóng và chính xác nhất. Chúc bạn một ngày tốt lành!